مسأله 2196 هرگاه چيزى را كه اجاره داده تحويل دهد ، اگر چه مستأجر تحويل نگيرد يا تحويل بگيرد ( 1 ) و تا آخر مدّت اجاره از آن استفاده نكند ، بايد مال الاجارهء آن را بدهد . ) * ( 1 ) نورى : اگر چه مستأجر تحويل نگيرد ، يا تحت اختيار او قرار گرفته و يا تحويل گرفته . . مسأله 2197 اگر انسان اجير شود كه در روز معينى كارى را انجام دهد و در آن روز براى انجام آن كار حاضر شود ، كسى كه او را اجير كرده اگر چه آن كار را به او مراجعه نكند ، بايد اجرت او را بدهد ( 1 ) مثلًا اگر خياطى را در روز معينى براى دوختن لباسى اجير نمايد و خياط در آن روز آمادهء كار باشد ، اگر چه پارچه را به او ندهد كه بدوزد ، بايد اجرتش را بدهد چه خياط بيكار باشد ، چه براى خودش يا ديگرى كار كند . ) * ( 1 ) مكارم : مثلًا اگر بنّايى را براى ساختن بَنايى در روز معينى اجير كند و بنّا در آن روز آمادهء كار باشد ولى صاحب كار طفره برود و بنّا در آن روز بيكار بماند ، بايد اجرتش را بدهد امّا اگر براى خودش يا ديگرى كار كند احتياط آن است كه فقط تفاوت را از صاحب كار اوّل بگيرد ( در صورتى كه مزد دوم كمتر باشد ) . مسأله 2198 اگر بعد از تمام شدن مدّت اجاره معلوم شود كه اجاره باطل بوده ، مستأجر بايد مال الاجاره را به مقدار معمول ( 1 ) به صاحب ملك بدهد ، مثلًا اگر خانه‌اى را يك ساله به صد تومان اجاره كند بعد بفهمد اجاره باطل بوده ، چنانچه اجارهء آن خانه معمولًا پنجاه تومان است ، بايد پنجاه تومان را بدهد و اگر دويست تومان است ( 2 ) بايد دويست تومان را بپردازد ( 3 ) و نيز اگر بعد از گذشتن مقدارى از مدّت اجاره معلوم شود كه اجاره باطل بوده ، ( 4 ) بايد اجارهء آن مدّت را به مقدار معمول به صاحب ملك بدهد ( 5 ) . ) * ( 1 ) سيستانى : مستأجر بايد اجرت المثل آن مال را . . ( 2 ) خوئى ، تبريزى : در صورتى كه اجاره دهنده صاحب مال يا وكيل آن بوده ، لازم نيست بيش از صد تومان بدهد و اگر غير اينها بوده . . سيستانى : در صورتى كه اجاره دهنده صاحب مال يا وكيلى بوده كه حقّ تعيين اجرت را نيز داشته و از اجارهء معمولى خانه هم اطَّلاع داشته است لازم نيست بيش از صد تومان بدهد و اگر غير اينها بوده . . . ( 3 ) فاضل : مستأجر بايد مال الإجاره را به مقدار ارزش معمولى به صاحب ملك بدهد ؛ مثلًا اگر خانه‌اى را يك ساله به هزار تومان اجاره كند ، بعد بفهمد اجاره باطل بوده ، چنانچه اجارهء آن خانه معمولًا پانصد تومان است بيش از پانصد تومان لازم نيست بدهد . . ( 4 ) خوئى ، تبريزى ، سيستانى : نسبت به اجرت مدّت گذشته نيز اين حُكم جارى است . ( 5 ) بهجت : و اين در صورتى است كه صاحب ملك عالم به بطلان اجاره نباشد ، كه در صورت علم ، استحقاق گرفتن اجرة المثل توسط مالك ، محلّ تأمّل است ، و اگر علَّت بطلان اجاره ، نداشتن اجرت باشد ، بعيد نيست كه عمل مجّانى و تبرّعى باشد و استحقاق اجرت در آن نباشد .